---o0o---
Chú thích
- S: nguyên tác tiếng Sanskrit của mục từ dạng La-tinh hóa
- P: nguyên tác tiếng Pàli của mục từ dạng La-tinh hóa
- A: tiếng Anh
- H: tiếng Hán
- Ph: tiếng Pháp
- T: tên mục từ bằng tiếng Tây Tạng dạng La-tinh hóa.
- Hâ: các hình thức phiên âm tiếng Việt khác nhau của một mục từ.
- Hd: các hình thức dịch nghĩa khác nhau của một mục từ.
- Td: tân dịch.
- Cd: cựu dịch.
- Đl: đối lại
- x: xem
- Đn: đồng nghĩa.
- Vd: ví dụ
- Gđ: cách gọi đầy đủ của một mục từ.
- Gt: cách gọi giản lược hay vắn tắt của một mục từ.
- Cg: hình thức đồng nghĩa hay tên gọi khác của một mục từ.
- Tên khoa học: tên gọi theo khoa học của một mục từ.
- k. ng.: khẩu ngữ
- X.: xem.
- CĐTĐL: Cảnh Đức Truyền Đăng lục
- CTTNL: Cổ tôn túc ngữ lục
- ĐQMT: Đại quang minh tạng
- DTNL: Duy Tắc ngữ lục
- GTPĐL: Gia Thái Phổ Đăng lục
- HĐNL: Hư Đường ngữ lục
- HSLNMDT: Hám Sơn Lão Nhân Mộng Du tập
- KTTQTĐL: Kiến trung tịnh quốc tục đăng lục
- LĐHY: Liên Đăng Hội Yếu
- LSPGĐT: Lịch Sử Phật Giáo Đàng Trong
- MANL: Mật Am ngữ lục
- MBTL: Minh Bản Tạp lục
- MGNL: Minh Giác ngữ lục
- NĐHN: Ngũ Đăng Hội Nguyên
- NGCTT: Ngũ Gia Chính Tông Tán
- NHQL: Nguyên Hiền quảng lục
- NLNL: Nguyên Lai ngữ lục
- NTNL: Như Tịnh ngữ lục
- PDNL: Pháp Diễn ngữ lục
- PDNL: Phần Dương ngữ lục
- PKNL: Phạm Kỳ ngữ lục
- PQĐTĐ: Phật Quang Đại Từ Điển
- TBCTT: Tăng Bảo Chính Tục truyện
- TLTBT: Thiền Lâm Tăng Bảo truyện.
- ThQST: Thiền Quan Sách Tiến
- TĐT: Tổ Đường tập
- TCTT: Tống Cao Tăng truyện
- TTĐL: Tục Truyền Đăng lục
- ThMMBTSTL: Thiên Mục Minh Bản Thiền sư tạp lục
- VHVNTH 1989-1995: Văn hóa Việt Nam Tổng Hợp 1989-1995

---o0o---

----------------------------- Tam Tạng Pháp Số - Cs Lê Hồng Sơn -----------------------------
● 三諦 (Pháp Hoa Huyền Nghĩa)
Đế là phán xét kỹ lưỡng. Phán xét một cách kỹ lưỡng tất cả pháp là không, là giả, là trung. Là không tức là Chân Đế. Là giả tức Tục Đế. Là trung tức Trung Đế. ba đế này không lẫn lộn nên theo đúng thứ tự. Ba và một không chướng ngại, tức là tam đế viên dung.
(Cách lịch là ba đế không lộn xộn, mà theo thứ tự: chân, tục, trung. Đây là tam đế của biệt giáo - Viên dung là nêu lên một thì đủ cả ba, cả ba thì có đủ trong một. Đây là tam để của Viên Giáo).
Một, Chân Đế. Chân tức là chân không, ý nói là tất cả pháp đã hoàn toàn diệt hết. Bởi vì các pháp vốn không, chúng sanh không hiểu, chấp là thật có nên thấy sai lầm. Nếu dùng Không Quán diệt hết thì chấp trước không còn. Chấp không còn thì có thể xa lìa các tướng. Nếu đã xa lìa các tướng thì lý chân không tự nhiên hiển bày, nên gọi là Chân Đế.
Hai, Tục Đế. Tục là thế tục. Đó là cách lập thành tất cả pháp. Các pháp, tuy vốn không, nhưng đối với chúng sanh, không thể hiểu được. Nếu dùng Giả Quán quán sát thì có thể hiểu rõ đầy đủ tính chất của các pháp một cách rõ ràng, nên gọi là Tục Đế.
Ba, Trung Đế. Trung là trung chánh. Ý nói tất cả pháp quan hệ với nhau. Các pháp xưa nay không xa lìa hai bên, không phải là hai bên, nên dùng Trung Quán quán sát thì có thể hiểu rõ các pháp, chẳng phải chân, chẳng phải tục, là chân, là tục, thanh tịnh thấu suốt, viên dung vô ngại. Là một mà là ba, là ba mà là một, không thể nghĩ bàn, nên gọi là Trung Đế.
● 三諦 (Nhân Vương Hộ Quốc Bát Nhã Kinh Sớ)
Đế là phán xét đúng đắn. Quán sát các pháp thế gian và xuất thế gian không ra ngoài không, sắc và tâm.
Kinh nói: Ta dùng tam đế thu nhiếp tất cả pháp.
Một, Không Đế. Không có nghĩa là hư ảo. Thẩm xét thật kỹ tất cả chúng sanh và các pháp trong thế giới, tánh, tướng vốn không, hư giả không thật, nên gọi là Không Đế.
Hai, Sắc Đế. Sắc có nghĩa là vật chất trở ngại. Thẩm xét sắc thân của chúng sanh ở thế gian và vô vàn hình tướng của sông, núi, đại địa, cho đến tất cả cảnh giới do Ý Thức duyên, đều là Sắc Pháp. Đó gọi là Sắc Đế.
Ba, Tâm đế. Tâm là thức thứ tám tâm vương căn thân của chúng sanh, hư không, thế giới, cho đến các pháp lành, dữ, đều từ tâm này sanh ra. Đó gọi là Tâm Đế.